NDA nedir sorusunun kısa cevabı şudur: NDA (Non-Disclosure Agreement), taraflardan birinin ya da her ikisinin paylaştığı gizli bilgiyi belirli bir amaç dışında kullanmamayı ve üçüncü kişilere açıklamamayı taahhüt ettiği gizlilik sözleşmesidir. Türk hukukunda ayrıca düzenlenmiş bir sözleşme tipi değildir; sözleşme özgürlüğü çerçevesinde 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) genel hükümlerine tabidir.
Aşağıda tek taraflı ve karşılıklı NDA farkını, bir gizlilik sözleşmesinde bulunması gereken on temel maddeyi, cezai şart ve kişisel veri boyutunu, NDA'nın gerçekten gerekli olduğu durumları ve koruyamadığı şeyleri, özellikle marka ve patent açısından, adım adım ele alıyoruz.
NDA (Gizlilik Sözleşmesi) Nedir, Ne İşe Yarar?
NDA nedir sorusunu pratik açıdan cevaplarsak: NDA, bilgi paylaşımını mümkün kılan bir güven aracıdır. Bir iş birliğini değerlendirmek için karşı tarafa açmanız gereken bilgilerin yalnızca o amaçla kullanılmasını ve başkalarına aktarılmamasını sözleşmeyle güvenceye alır. Bilgiyi açıklayan tarafa "açıklayan taraf", bilgiyi alan tarafa "alan taraf" denir.
Türk hukukunda gizlilik yükümlülüğü yalnızca sözleşmeden doğmaz. İşçinin sır saklama borcu (TBK m.396), iş sırlarının hukuka aykırı olarak ifşa edilmesini haksız rekabet sayan 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.55 ve ticari sırrın açıklanmasını suç olarak düzenleyen 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK) m.239 kanuni bir zemin oluşturur. NDA'nın katkısı bu zemini somutlaştırmaktır: neyin gizli olduğunu, ne kadar süre gizli kalacağını ve ihlalin bedelini baştan yazar.
Şekil bakımından TBK m.12'ye göre sözleşmeler, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Yine de ispat için NDA'nın yazılı yapılması ve ıslak imzayla ya da güvenli elektronik imzayla imzalanması şiddetle önerilir; TBK m.15, güvenli elektronik imzanın el yazısıyla atılmış imzanın bütün hukuki sonuçlarını doğurduğunu belirtir.
Tek Taraflı mı, Karşılıklı mı?
Seçim, bilginin hangi yönde akacağına bağlıdır: yalnız bir taraf bilgi açıyorsa tek taraflı, iki taraf da açıyorsa karşılıklı NDA kurulur.
Tek taraflı NDA
Tek taraflı NDA'da gizlilik yükümlülüğü yalnızca bilgiyi alan tarafa yüklenir. Bir ajansa marka stratejinizi anlattığınızda, bir yazılımcıya sistem mimarinizi açtığınızda ya da bir üreticiye formül ve teknik çizim verdiğinizde tipik olarak bu model kullanılır. Karşı tarafın yükümlülükleri net olduğu için pazarlığı genellikle daha kısa sürer.
Karşılıklı NDA
Karşılıklı NDA'da her iki taraf da hem açıklayan hem alan konumundadır. Ortaklık ya da birleşme görüşmeleri, entegrasyon projeleri ve ortak ürün geliştirme bu modelin tipik alanıdır. Webx'in iş birliği görüşmelerinde kullandığı karşılıklı NDA (gizlilik sözleşmesi) metni sitemizde yayımlanmıştır; bir karşılıklı NDA'nın amaç, tanım, istisna, süre, iade-imha ve sorumluluk maddelerini nasıl kurduğunu görmek için inceleyebilirsiniz.
Bir NDA'da Bulunması Gereken 10 Temel Madde
İyi bir gizlilik sözleşmesi kısa olabilir, ama şu on maddeyi atlamamalıdır:
| Madde | Amacı | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Taraflar ve amaç | Kimin, hangi iş birliği için bilgi paylaştığını belirler | Amaç dar yazılmalı; "her türlü iş" gibi geniş ifadeler kullanım sınırını anlamsızlaştırır |
| Gizli bilginin tanımı | Korunan bilgiyi belirler | Yazılı, sözlü ve elektronik bilgiyi kapsamalı; kategoriler örneklenmeli |
| İstisnalar | Sözleşmenin kapsamadığı bilgiyi ayırır | Kamuya açık, önceden bilinen, bağımsız geliştirilen ve yasal zorunlulukla açıklanan bilgi |
| Kullanım sınırı | Bilginin yalnızca belirtilen amaçla kullanılmasını sağlar | Bilgiden türetilen çalışmalar ve tersine mühendislik de yasak kapsamına alınmalı |
| Paylaşım çevresi | Bilgiye kimlerin erişeceğini sınırlar | "Bilmesi gerekenler" ilkesi; çalışan ve danışmanlar da aynı yükümlülüğe bağlanmalı |
| Süre | Sözleşmenin ve gizlilik yükümlülüğünün ne zaman biteceğini belirler | İki süre ayrı yazılmalı; ticari sırlar için daha uzun ya da süresiz yükümlülük |
| İade ve imha | Görüşme bitince bilginin geri alınmasını sağlar | Kopyalar ve dijital yedekler dahil; imhanın yazılı teyidi |
| Cezai şart ve sorumluluk | İhlalin bedelini baştan belirler | Tutar ölçülü olmalı; TBK m.179–182 ve tacirler için TTK m.22 |
| Kişisel veriler | KVKK uyumunu sağlar | NDA, KVKK yükümlülüklerinin yerine geçmez |
| Uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme | Uyuşmazlığın nerede ve hangi hukuka göre çözüleceğini belirler | Yetki sözleşmesi esas olarak tacirler ve kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir (HMK m.17) |
Tablodaki maddelerden dördü, uyuşmazlıkların büyük kısmının düğümlendiği yerdir; aşağıda onları açıyoruz.
Gizli bilgi ve istisnalar nasıl tanımlanmalı?
Tanım, NDA'nın kalbidir. "Her türlü bilgi gizlidir" gibi sınırsız bir tanım ilk bakışta güçlü görünür, ancak uyuşmazlıkta neyin ihlal edildiğini göstermeyi zorlaştırır. Daha etkili yöntem, kapsanan bilgi kategorilerini (teknik belgeler, fiyatlar, müşteri bilgileri, iş planları, kaynak kodu) saymak ve "gizli" ibaresi taşıyan ya da niteliği gereği gizli olduğu açık olan bilgiyi kapsama almaktır.
İstisnalar da en az tanım kadar önemlidir. Kamuya mal olmuş, alan tarafça zaten bilinen, bağımsız olarak geliştirilen ya da mahkeme kararı gibi yasal bir zorunlulukla açıklanması gereken bilgi genellikle kapsam dışında bırakılır. İstisnası yazılmamış bir NDA, karşı tarafın imzadan kaçınmasına ya da yorum uyuşmazlığına yol açar.
Süre: iki ayrı süreyi karıştırmayın
Bir NDA'da iki süre vardır: sözleşmenin, yani bilgi paylaşımının süresi ve gizlilik yükümlülüğünün süresi. Görüşmeler birkaç ayda bitebilir, ama o sürede paylaşılan bilginin gizliliği yıllarca önemini koruyabilir. Bu yüzden gizlilik yükümlülüğü genellikle sözleşme bitiminden sonra da belirli bir süre devam edecek biçimde yazılır. Webx'in örnek metninde de genel yükümlülük üç yıl, ticari sır niteliğindeki bilgiler için süresiz olarak kurgulanmıştır.
Cezai şart: en güçlü, en çok tartışılan madde
Cezai şart, ihlal hâlinde ödenecek tutarın baştan kararlaştırılması demektir ve gizlilik ihlallerinde zararın ispatı zor olduğu için özellikle değerlidir. TBK m.180'e göre alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ödenmesi gerekir; zarar cezayı aşıyorsa aşan kısım ancak borçlunun kusuru ispatlanarak istenebilir.
TBK m.179'a göre, aksi kararlaştırılmadıkça alacaklı ya borcun ifasını ya da cezayı isteyebilir. Bu yüzden NDA'ya "cezanın ödenmesi gizlilik yükümlülüğünü sona erdirmez" kaydı konmalıdır. Hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir (TBK m.182); ancak TTK m.22 uyarınca tacir sıfatını taşıyan borçlu, aşırılık iddiasıyla cezanın indirilmesini mahkemeden isteyemez.
Kişisel veriler: NDA, KVKK'nın yerine geçmez
Paylaşılan bilgi müşterilere, çalışanlara ya da tedarikçilere ait kişisel veri içeriyorsa, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) ayrıca uygulanır. KVKK m.12'ye göre veri sorumlusu, kişisel verilere hukuka aykırı erişimi önlemek için gerekli teknik ve idari tedbirleri almakla yükümlüdür; veriler kendi adına başkası tarafından işleniyorsa bu tedbirlerden onunla birlikte sorumludur.
Bu nedenle kişisel veri paylaşılacaksa NDA'ya işleme amacı, güvenlik tedbirleri ve ihlal bildirimi hükümleri eklenmeli; verinin yurt dışına aktarımı söz konusuysa KVKK m.9'daki aktarım kuralları ayrıca değerlendirilmelidir. En güvenli yol, kişisel veriyi yalnızca gerçekten gerekliyse ve mümkünse anonimleştirerek paylaşmaktır.
NDA Hangi Durumlarda Gerekir?
Gizli bilginin şirketin dışına çıktığı her ilişki bir NDA adayıdır. En tipik altı durum şunlardır:
- Yatırımcı görüşmeleri: Özellikle ayrıntılı inceleme (due diligence) aşamasında finansal ve teknik belgeler paylaşılırken.
- Ajans ve tasarımcılar: Henüz açıklanmamış marka adı, lansman planı ya da kampanya stratejisi paylaşılırken.
- Yazılımcılar ve serbest çalışanlar: Kaynak koduna, sistem mimarisine ya da müşteri verisine erişim verilirken; hak devri hükmüyle birlikte.
- Üreticiler ve fason tedarikçiler: Formül, teknik çizim, kalıp ya da numune teslim edilirken.
- Franchise ve lisans görüşmeleri: İşletme el kitabı, tedarikçi listesi ve ciro verileri açılırken.
- Çalışanlar: Kanuni sır saklama borcu bulunsa da gizli bilginin kapsamını ve iş ilişkisi sonrasındaki yükümlülükleri netleştirmek için.
Franchise görüşmelerinde gizliliğin marka tarafıyla nasıl birleştiğini franchise sisteminde marka tescili yazısında, lisans ilişkisinde kalite ve kullanım hükümlerinin yerini ise marka lisans sözleşmesi rehberinde ele aldık. Girişimlerin yatırım sürecinde marka ve gizlilik adımlarını hangi sırayla atması gerektiğini ise startuplar için marka koruma rehberi yazısında özetledik.
NDA'nın Sınırları: Neyi Koruyamaz?
NDA yalnızca imzalayan tarafları bağlar; bir fikri mülkiyet hakkı gibi herkese karşı ileri sürülebilen bir tekel yaratmaz. Bilgi sözleşme dışındaki bir kişiye ulaştığında, o kişiye karşı NDA'ya dayanamazsınız; koşulları varsa haksız rekabet ya da ceza hükümlerine başvurulabilir.
İkinci sınır ispattır. İhlali ileri süren taraf, hangi bilginin paylaşıldığını, bunun gizli olduğunu ve karşı tarafın onu kullandığını ya da açıkladığını göstermek zorundadır. Paylaşılan belgelerin listesini ve tarihlerini tutmak bu yüzden sözleşmenin kendisi kadar önemlidir.
Üçüncü sınır fikrin kendisidir: NDA bir fikri korunur hâle getirmez, yalnızca paylaşımını kontrol altına alır. Fikrin hangi araçlarla korunacağının haritasını fikir nasıl korunur rehberinde çıkardık.
Marka adı: NDA değil, başvuru korur
Henüz duyurulmamış bir marka adını ajansa ya da yatırımcıya NDA ile açmak, adı karşı tarafın kullanmasını sözleşmeyle yasaklar; ama üçüncü kişilerin aynı adı TÜRKPATENT'e (Türk Patent ve Marka Kurumu) başvurarak tescil ettirmesini engellemez. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m.7/1'e göre marka koruması tescil yoluyla elde edilir ve öncelik başvuru tarihine göre belirlenir.
Bu yüzden doğru sıra, adı paylaşmadan önce marka başvurusunu yapmaktır; zamanlamayı marka tescili ne zaman yapılmalı yazısında ayrıntılandırdık. SMK m.6/9 kötü niyetli başvurulara karşı itiraz imkânı tanısa da, bu yol başvuruyu zamanında yapmaktan her zaman daha zahmetli ve belirsizdir.
Patent ve tasarım: gizlilik yeniliği korur ama hak doğurmaz
Teknik bir buluşu ya da henüz kamuya sunulmamış bir tasarımı paylaşırken NDA ayrı bir işlev görür: yeniliği korur. SMK m.83'e göre yeniliği ortadan kaldıran, toplumca erişilebilir hâle gelmiş bilgidir; gizlilik yükümlülüğü altında yapılan açıklama kural olarak bu nitelikte değildir. Tasarımlar için SMK m.57 bunu açıkça yazar: tasarımın gizlilik şartıyla üçüncü bir kişiye açıklanması kamuya sunma sayılmaz.
Ancak NDA patent ya da tasarım hakkının yerini tutmaz; başvuru yapılana kadar hak doğmaz. Sürecin adımları için patent başvurusu nasıl yapılır rehberine bakabilirsiniz.
NDA Nasıl Hazırlanır ve İmzalanır? Adım Adım
Sağlam bir NDA için şu sırayı izleyin:
- Paylaşılacak bilgiyi listeleyin: Hangi belgeleri hangi aşamada açacağınızı belirleyin; gerekmeyeni paylaşmayın.
- Modeli seçin: Bilgi tek yönlü akıyorsa tek taraflı, iki yönlü akıyorsa karşılıklı NDA kurun.
- Tanımı ve istisnaları yazın: Bilgi kategorilerini sayın, standart istisnaları ekleyin.
- Süreleri ve cezai şartı belirleyin: Sözleşme süresini, gizlilik süresini ve ölçülü bir cezai şartı ayrı ayrı yazın.
- Kişisel veri kontrolü yapın: Kişisel veri paylaşılacaksa KVKK'ya uygun hükümleri ekleyin.
- Doğru kişiye imzalatın: Karşı taraf şirketse imzalayanın temsil yetkisini imza sirküleriyle kontrol edin; ıslak ya da güvenli elektronik imza kullanın.
- Paylaşımı kayıt altına alın: Belgeleri "gizli" ibaresiyle işaretleyin; kime, neyi, ne zaman verdiğinizi saklayın.
Hazır bir şablondan başlamak zaman kazandırır; ancak şablon, ilişkinin niteliğine göre uyarlanmadan imzalanmamalıdır. Yabancı taraflı NDA'larda uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yolu ayrıca değerlendirilmelidir.
Sık Yapılan Hatalar
Uygulamada NDA'ları zayıflatan hatalar genellikle şunlardır:
- İmzadan önce bilgi paylaşmak: NDA imzalanmadan önceki toplantıda anlatılanlar, sözleşme bunu açıkça kapsamıyorsa korumanın dışında kalabilir.
- Sınırsız tanım ve sınırsız süre: Her şeyi kapsayan ve hiç bitmeyen yükümlülükler uyuşmazlıkta yorumu zorlaştırır.
- Ölçüsüz cezai şart: Aşırı yüksek tutar, tacir olmayan borçlu bakımından hâkim tarafından indirilebilir ve pazarlığı gereksiz uzatır.
- Yetkisiz imza: Şirket adına temsil yetkisi olmayan kişinin imzası, sözleşmenin bağlayıcılığını tartışmalı hâle getirir.
- Şablonu uyarlamadan kullanmak: Başka bir ilişki için yazılmış metin, sizin paylaştığınız bilgiyi tanımlamayabilir.
- NDA'yı tescilin yerine koymak: Marka adı, buluş ya da tasarım için NDA geçici bir kalkandır; kalıcı koruma başvuruyla gelir.
Sonuç: Akılda Kalacaklar
- NDA nedir sorusunun özü: paylaşılan gizli bilginin amaç dışında kullanılmamasını ve açıklanmamasını sağlayan sözleşmedir.
- Bilgi tek yönlü akıyorsa tek taraflı, iki yönlü akıyorsa karşılıklı NDA seçin.
- Tanım, istisnalar, iki ayrı süre ve ölçülü bir cezai şart, NDA'nın gücünü belirler.
- NDA yalnızca tarafları bağlar; marka adı, buluş ve tasarım için kalıcı koruma tescilden gelir.
- Kişisel veri paylaşılıyorsa KVKK yükümlülükleri NDA'dan bağımsız olarak devam eder.
Gizlilik sözleşmenizi ve markanızı birlikte güvenceye almak ister misiniz?
Paylaşacağınız bilgiyi ve karşı tarafı anlatın; NDA'nızı ilişkinize göre kurgulayalım, paylaşımdan önce başvurusu yapılması gereken bir marka ya da tasarım varsa birlikte planlayalım. Sözleşme ve marka korumasında hukuki destek sayfamızı inceleyebilir, TÜRKPATENT nezdinde yetkili marka vekilleriyle çalışan ekibimize iletişim sayfamızdan ulaşabilirsiniz.
