Çalışan buluşu ve tasarımı kime ait sorusunun kısa cevabı, hak türüne ve üreten kişiyle kurduğunuz ilişkiye göre değişir. Çalışanın görevi gereği meydana getirdiği eser ve tasarımlarda haklar kural olarak işverene aittir; buluşta ise işveren hakkını ancak çalışanın bildiriminden sonra dört ay içinde yazılı talep ederek kazanır. Serbest tasarımcı, ajans veya dış danışmanın ürettiği işlerde ise kanun hakları size kendiliğinden geçirmez: yazılı ve hakları tek tek sayan bir sözleşme gerekir.
Aşağıda telif (logo, metin, yazılım), marka, tasarım ve patent için kuralları ayrı ayrı, önce kendi çalışanınız, sonra dışarıdan çalıştığınız kişiler açısından ele alıyoruz. Yazının sonunda sözleşmelerinizi gözden geçirmek için bir kontrol listesi var.
Hak Türüne Göre Kim Sahip Olur?
Tek bir ürün birden fazla hakkın konusu olabilir ve her hakkın sahiplik kuralı farklıdır. Aşağıdaki tablo, kanundaki varsayılan kuralları özetler; sözleşmeyle aksi kararlaştırılabilen durumlar ayrıca belirtilmiştir.
| Hak türü | Kendi çalışanınız | Serbest çalışan, ajans, danışman | Dayanak |
|---|---|---|---|
| Telif (logo çizimi, metin, fotoğraf, yazılım) | Aksi anlaşılmadıkça mali hakları işveren kullanır | Eser sahibinde kalır; yazılı devir gerekir | FSEK m.18, 48, 52 |
| Tasarım (ürün, ambalaj görünümü) | Görev tasarımında hak sahibi işveren | Sözleşme hükümleri belirler | SMK m.70, 73 |
| Buluş (patent, faydalı model) | Hizmet buluşunda işveren 4 ay içinde yazılı talep eder | Buluşu yapana ait; devir sözleşmesi gerekir | SMK m.109, 113–119 |
| Marka | Tescil başvuru sahibine aittir | Tescil başvuru sahibine aittir; telif çatışması riski | SMK m.6/6, m.7/1 |
Telif: Logo Çizimi, Metin ve Yazılım
Telif hakkı, eseri meydana getiren kişide doğar; 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (FSEK) m.8'e göre eserin sahibi onu meydana getirendir. Bir şirket, çizimi ya da kodu parasını ödeyerek yaptırmış olsa bile bu kural değişmez; fark, hakların kimin tarafından kullanılacağındadır.
Çalışanlar için FSEK m.18/2 bir kolaylık getirir: aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça, işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki hakları onları çalıştıranlar kullanır. Buradaki kilit ifade "işlerini görürken"dir. Muhasebe biriminde çalışan birinin hafta sonu evde tasarladığı bir illüstrasyon bu kapsama girmeyebilir; grafik tasarımcı olarak işe alınan kişinin mesai içinde hazırladığı kampanya görseli ise girer. Görev tanımını yazılı ve açık tutmak, sonradan çıkacak tartışmanın cevabını baştan verir.
Serbest tasarımcı, ajans, dış yazılım ekibi ve danışman bakımından bu kolaylık yoktur. FSEK m.48 mali hakların süre, yer ve içerik bakımından sınırlı ya da sınırsız devredilebileceğini veya yalnız kullanma izni (ruhsat) verilebileceğini söyler; m.52 ise bu sözleşmelerin yazılı olmasını ve konu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar. İşleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim hakları tek tek sayılmadıkça "tüm haklar size aittir" cümlesi tartışmaya açıktır.
Zamanlamaya da dikkat edin. FSEK m.48/3'e göre henüz meydana getirilmemiş bir esere ilişkin tasarruf işlemi batıldır; m.50 ise bu tür işlemlere yönelik taahhütlerin eser meydana getirilmeden önce yapılmış olsa dahi geçerli olduğunu kabul eder. Pratikte sözleşme işe başlarken devir taahhüdünü içermeli, her teslimde de teslim edilen işe ilişkin yazılı devir belgelenmelidir. Gelecekte yapılacak eserlerin bütününe ilişkin taahhütleri taraflardan her biri bir yıllık ihbarla feshedebilir (m.50/2); uzun soluklu çerçeve anlaşmalarında bu yüzden teslim bazlı devir daha güvenlidir.
Yazılımda ayrıca kaynak kod meselesi vardır. Derlenmiş uygulamanın size teslim edilmesi, kaynak kodun, belgelerinin ve üçüncü taraf bileşen listesinin teslimi anlamına gelmez; bunları sözleşmede teslim yükümlülüğü olarak ayrıca yazmak gerekir.
Logo ve Marka: Tescil Sahipliği ile Çizimin Sahipliği Ayrıdır
Marka hakkı, işareti kim tasarlamış olursa olsun, tescil yoluyla başvuru sahibine ait olur (SMK m.7/1). Ancak logonun çizimi ayrıca bir eser olabilir ve tasarımcıdan devir alınmamışsa sorun tam burada başlar: SMK m.6/6'ya göre başvurusu yapılan marka başkasına ait bir telif hakkını içeriyorsa, hak sahibinin itirazı üzerine başvuru reddedilir; aynı gerekçe tescilden sonra hükümsüzlük talebine de dayanak olabilir.
Devir sözleşmesinin nasıl yazılacağını marka ile telif hakkı arasındaki farkları anlattığımız yazıda, başvuru dosyasının teknik yanlarını ise logo tescilinin adımlarını anlatan rehberde ele aldık. Markanın şirket adına mı kurucu adına mı alınacağı ayrı bir karardır; bunu markayı şahıs ya da şirket adına tescil ettirme yazısında tartıştık.
Tasarım: Çalışan Tasarımlarında Hak Sahibi İşverendir
Tasarım hakkı kural olarak tasarımcıya veya haleflerine aittir ve devredilebilir (SMK m.70/1). Çalışanlar için SMK m.73 üç ayrı durum öngörür:
- Görev tasarımı: Çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyet gereği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı tasarımların hak sahibi, özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça işverendir (m.73/1).
- İşyeri imkânıyla yapılan diğer tasarım: Bu kapsam dışında kalan ama işyerindeki bilgi ve araçlardan yararlanılarak yapılan tasarımların hak sahibi, talep etmesi hâlinde işverendir (m.73/2). Bu durumda çalışan, tasarımın önemine göre belirlenecek bir bedel isteyebilir; anlaşılamazsa bedeli mahkeme tespit eder (m.74/1).
- Hizmet ilişkisi dışı iş görme: Serbest tasarımcı ya da tasarım stüdyosuyla yapılan eser sözleşmesi gibi ilişkilerde hak sahibi, taraflar arasındaki sözleşme hükümlerine göre belirlenir (m.73/4).
Son madde, ürün tasarımını dışarıya yaptıran şirketler için belirleyicidir: sözleşmede hak sahipliği yazmıyorsa tasarım, tasarımcıda kalır. Gerçek hak sahibi olmayan birinin tasarım başvurusu yapması hâlinde hak sahibi, tasarımın kendisine devrini mahkemeden isteyebilir; bu talep yayım tarihinden itibaren üç yıl içinde ileri sürülmelidir, kötüniyet hâlinde süre uygulanmaz (m.71/1, 71/3). Tasarım başvurusunu hangi sırayla ve ne zaman yapacağınızı tasarım tescili hizmet sayfamızda özetledik.
Buluş: Hizmet Buluşu, Serbest Buluş ve Süreler
Çalışanın buluşu, işverene kendiliğinden geçmez; SMK m.113–119 bildirim ve talep usulüne bağlı bir sistem kurar. Önce ayrım yapılır: çalışanın işletmede yükümlü olduğu faaliyet gereği ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluş hizmet buluşudur; bunun dışında kalan buluş serbest buluştur (m.113/1-2). Öğrenciler ve ücretsiz, belirli bir süreye bağlı olmaksızın hizmet gören stajyerler de bu hükümlere tabidir (m.113/3).
Hizmet buluşunda süreç şöyle işler:
- Bildirim: Çalışan buluşu yazılı olarak ve geciktirmeksizin işverene bildirir; teknik problemi, çözümü ve buluşa nasıl ulaştığını açıklar (m.114/1-2). İşveren bildirimin ulaştığı tarihi yazılı olarak teyit eder.
- Eksik bildirim: İşveren düzeltilmesi gereken hususları bildirimin kendisine ulaşmasından itibaren iki ay içinde bildirir; bildirmezse bildirim geçerli sayılır (m.114/4).
- Hak talebi: İşveren tam veya kısmi hak talebini bildirimin ulaştığı tarihten itibaren dört ay içinde yazılı olarak çalışana bildirir. Süresinde bildirim yapılmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanır (m.115/1).
- Sonuç: Tam talepte buluş üzerindeki tüm haklar bildirimin çalışana ulaşmasıyla işverene geçer; kısmi talepte buluş serbest buluş olur, işveren yalnız kullanma hakkı elde eder (m.115/2-3).
- Bedel ve başvuru: Tam talepte çalışan makul bir bedel isteyebilir (m.115/6); işveren kural olarak ilk patent başvurusunu yapmakla yükümlüdür (m.116/1).
Çalışan, buluş serbest buluş niteliği kazanmadıkça onu gizli tutmak zorundadır (m.114/6). Serbest buluşu da iş ilişkisi sürerken işverene bildirir; işveren buluşun serbest olmadığını üç ay içinde yazılı olarak ileri sürebilir (m.119/1-2). Serbest buluş işletmenin faaliyet alanına giriyorsa çalışan, onu başka biçimde değerlendirmeden önce işverene kullanım teklifinde bulunur; işveren üç ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını kaybeder (m.119/4).
Bu hükümler emredicidir. İşveren, çalışan aleyhine düzenleme ve uygulama yapamaz; hizmet buluşunda sözleşme serbestliği patent başvurusundan sonra başlar (m.117/1). Önemli ölçüde hakkaniyete aykırı sözleşme veya bedel geçersiz sayılır; itiraz, iş sözleşmesinin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı yapılır (m.117/2-3). Bedel tarifesi ve uyuşmazlıkta izlenecek tahkim usulü, 29 Eylül 2017 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik'te düzenlenmiştir. Üniversitelerde yapılan buluşlar için SMK m.121 ayrı kurallar içerir.
Dış Danışman ve Ar-Ge Ortağının Buluşu
Çalışan buluşu hükümleri yalnız hizmet ilişkisini kapsar. Dışarıdan tuttuğunuz mühendis, tasarım bürosu ya da Ar-Ge ortağı için temel kural geçerlidir: patent isteme hakkı buluşu yapana veya haleflerine aittir ve devredilebilir; birlikte gerçekleştirilen buluşta, aksi kararlaştırılmadıkça hak hepsine aittir (m.109/1-2).
Bu nedenle danışmanlık sözleşmesine proje kapsamında ortaya çıkan buluşların size devredileceği, danışmanın başvuru için gerekli belgeleri imzalayacağı ve buluşu başvurudan önce açıklamayacağı açıkça yazılmalıdır. Başvuru sahibi buluşu yapan değilse, başvuru hakkını nasıl elde ettiğini başvuruda açıklar (m.90/5). Hakkı olmayan kişi adına yapılan başvuruya karşı gerçek hak sahibi dava açabilir (m.110/2); patent verildikten sonra hak sahipliği eksikliği hükümsüzlük sebebidir (m.138/1-ç). Buluşun kime ait olduğu bu yüzden başvurudan önce netleşmelidir.
Sözleşme Kontrol Listesi
Mevcut sözleşmelerinizi aşağıdaki sorularla gözden geçirebilirsiniz:
- İş sözleşmesi ve görev tanımı, çalışanın hangi işleri "işini görürken" yaptığını açıkça gösteriyor mu?
- Şirket içinde yazılı bir buluş bildirim formu ve bildirim alacak yetkili belli mi?
- Dört aylık hak talebi süresini izleyen bir takvim ve karar sorumlusu var mı?
- Serbest çalışan ve ajans sözleşmesi; işleme, çoğaltma, yayma, temsil ve umuma iletim haklarını süre, yer ve mecra bakımından ayrı ayrı sayıyor mu?
- Devir her teslimde ayrıca belgeleniyor mu; kaynak dosyalar, katmanlı çizimler ve kaynak kod teslim kapsamında mı?
- Danışman ve Ar-Ge ortağı sözleşmesinde buluşların devri ve başvuruya destek yükümlülüğü yazılı mı?
- Gizlilik hükmü, başvurudan önce açıklama yasağını ve portföyde gösterim şartlarını kapsıyor mu?
Gizlilik hükmünün maddelerini NDA'nın nasıl kurulacağını anlattığımız yazıda ayrıntılandırdık.
Kurgusal Örnek: Kavrak Makine
Kurgusal örnek: Kavrak Makine, bünyesindeki bir mühendisin geliştirdiği yeni bir sıkma mekanizması, serbest bir tasarımcının çizdiği ürün gövdesi ve bir ajansın hazırladığı logo ile yeni bir ürün çıkarmaya hazırlanıyor.
Mühendis mekanizmayı Ar-Ge görevini yaparken geliştirdiği için buluş hizmet buluşudur. Şirket, yazılı bildirimi aldığı gün takvimi başlatır, dört ay dolmadan tam hak talebini yazılı bildirir ve patent başvurusunu yapar; mühendisle makul bedel konusunda ayrıca anlaşır. Gövde tasarımını yapan serbest tasarımcıyla imzalanan sözleşmede hak sahipliği hükmü yoktur; SMK m.73/4 gereği tasarım tasarımcıda kalmıştır. Şirket, tasarım başvurusundan önce yazılı devir alır. Ajansla yapılan logo sözleşmesi ise yalnız "tüm hakları müşteriye aittir" diyor; marka başvurusundan önce hakları tek tek sayan ek bir devir sözleşmesi imzalanır. Böylece üç ayrı hak üç ayrı yoldan şirkete bağlanmış olur.
Sık Yapılan Hatalar
- Ödemeyi devir sanmak: Fatura ve ödeme, telif veya tasarım hakkının devredildiğini göstermez; yazılı sözleşme gerekir.
- Dört ayı kaçırmak: Bildirimi alıp sessiz kalan işveren, buluşun serbest buluşa dönüşmesine razı olmuş sayılır.
- Sözleşmeyle bedeli sıfırlamak: Çalışan aleyhine önceden bedelden feragat maddesi, emredici hükümler karşısında korunmaz.
- Danışmanı çalışan gibi görmek: Hizmet ilişkisi yoksa çalışan buluşu kuralları işlemez; hak, sözleşmeyle alınmalıdır.
- Kaynak dosyayı istememek: Hak devri alınsa bile düzenlenebilir dosya ve kaynak kod yoksa ürünü geliştirmek fiilen zorlaşır.
Hak zinciri, şirket satışı ve yatırım turlarında da ilk incelenen konulardan biridir; bu açıdan şirket satın almada fikri mülkiyet durum tespiti yazısına, üretimi dışarıya verdiğiniz durumlar için de fason üretimde marka ve ambalaj haklarını anlatan rehbere bakabilirsiniz.
Ekibinizin ürettiği bir buluş için bildirim ve talep sürecini kurmak ya da hak zinciri netleşmiş bir başvuru hazırlamak istiyorsanız Webx olarak patent tescil sürecinde, başvurudan önce hak sahipliğini belgeleyen adımları da birlikte planlıyoruz.
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (m.6/6, 7, 70–74, 90/5, 109–110, 113–121, 138)
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m.8, 18, 48, 50, 52)
- Resmî Gazete — Çalışan Buluşlarına, Yükseköğretim Kurumlarında Gerçekleştirilen Buluşlara ve Kamu Destekli Projelerde Ortaya Çıkan Buluşlara Dair Yönetmelik (29.09.2017, sayı 30195; bildirim, bedel ve tahkim)
