Şirket satın almadan önce marka ve fikri mülkiyet portföyünü incelemenin kısa cevabı şudur: önce işlem yapısının haklara etkisini belirleyin, sonra satıcının sunduğu envanteri bağımsız sicil kontrolüyle doğrulayın, sicilde görünmeyen hak zincirini (çalışan ve dış kaynak katkıları, lisanslar, alan adları) inceleyin ve bulduğunuz her riski ya bedele ya da sözleşmedeki bir güvenceye bağlayın. Fikri mülkiyet durum tespiti, bu dört adımın belgeyle yapılmasıdır.
Aşağıda hisse ve varlık devrinin farkı, envanter ve sicil kontrolü, süreler ve ücretler, yükler ve uyuşmazlıklar, sicil dışındaki hak zinciri, lisans sözleşmeleri, kırmızı bayrak tablosu ve sözleşme güvenceleri sırasıyla yer alıyor.
İşlem Yapısı Fikri Mülkiyeti Nasıl Etkiler?
İlk soru, neyin satın alındığıdır: şirketin payları mı, yoksa şirketin varlıkları veya işletmesi mi? Cevap, hakların nasıl el değiştireceğini ve hangi sicil işlemlerinin gerekeceğini belirler.
| Yapı | Haklar kimde kalır? | Sicil işlemi |
|---|---|---|
| Hisse (pay) devri | Şirkette; hak sahibi tüzel kişi değişmez | Sahip değişmez; unvan veya tür değişirse sicil güncellenir |
| Varlık veya işletme devri | Her hak ayrı ayrı devredilmedikçe satıcıda | Her marka, patent ve tasarım için noter onaylı devir ve sicil kaydı |
| Birleşme | Tescille devralan şirkete kendiliğinden geçer | Sicilde sahip bilgisinin güncellenmesi talep edilmeli |
Hisse devrinde en sık yanılgı, şirketin kullandığı her markanın şirkete ait olduğunu varsaymaktır. Marka kurucunun şahsı ya da başka bir grup şirketi adına tescilliyse, payları satın almak o markayı getirmez. Unvan değişikliğinin sicile etkisi marka sahibinin unvanı değişirse yazısında anlatılıyor.
Varlık devrinde ise her sınai mülkiyet hakkı ayrı bir hukuki işlemdir. SMK m.148/2'ye göre bu işlemler işletmeden bağımsız yapılabilir; yani işletmenin devri, sözleşmede sayılmayan bir markayı kendiliğinden kapsamaz diye düşünmek en güvenli yaklaşımdır. Devir sözleşmesi noter onaylı olmadıkça geçerli değildir (m.148/4) ve sicile kaydedilmeyen işlemden doğan haklar iyiniyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülemez (m.148/5). Bu kurallar başvurular için de geçerlidir (m.148/8). Birleşmede Türk Ticaret Kanunu m.153/1 uyarınca devrolunan şirketin bütün aktif ve pasifi tescil anında devralan şirkete geçer; sicil kayıtlarının güncellenmesi yine de ayrıca takip edilmelidir.
Envanter Talebi ve Bağımsız Sicil Kontrolü
Durum tespiti, satıcıdan eksiksiz bir envanter istemekle başlar ve bu envanterin sicilden bağımsız olarak doğrulanmasıyla devam eder. Satıcının listesi başlangıç noktasıdır, kanıt değildir.
Envanterde en az şunlar yer almalıdır: Türkiye ve yurt dışındaki marka başvuruları ve tescilleri; patent, faydalı model ve tasarımlar; alan adları; sosyal medya ve pazaryeri hesapları; şirketin geliştirdiği yazılımlar; verilen ve alınan lisanslar; süren itiraz, iptal ve davalar. Her kalem için dosya numarası, sahip adı, ülke ve durum istenmelidir.
Doğrulama için şu kaynaklar kullanılır:
- TÜRKPATENT sicili: Sicil alenidir (SMK m.22/3). Sicil sureti, 2026 tarifesinde marka için 2.890 TL'dir (02.01.05); tutarlar TÜRKPATENT tarifesinden güncel olarak kontrol edilmelidir.
- WIPO Global Brand Database: Birçok ulusal ofisin ve Madrid sisteminin marka kayıtlarında sahip adıyla arama yapmaya imkân verir.
- PATENTSCOPE: Uluslararası (PCT) patent başvuruları ve pek çok ulusal koleksiyon için kullanılır.
- Yabancı ofisler: Kritik pazarlardaki durum, o ülkenin resmî sicilinden ayrıca teyit edilmelidir.
Sahip adıyla yapılan arama çoğu zaman envanterde olmayan kayıtları ortaya çıkarır: kurucunun şahsı adına yapılmış başvurular, eski unvanla kalmış tescil ya da unutulmuş yurt dışı dosyaları. Kayıtları bulmak ve sınıf kapsamını faaliyetle karşılaştırmak için marka sorgulama hizmetimizden yararlanabilirsiniz. Tek bir markanın satın alınmasında kullanılan ayrıntılı sicil listesi ise marka satın alırken dikkat edilecekler yazısında.
Koruma Süreleri, Yenilemeler ve Yıllık Ücretler
Her hak türünün süre ve ücret takvimi farklıdır; kapanıştan hemen sonra dolacak bir süre, alıcıya kalan bir risktir. Marka 10 yıl korunur ve bitişten önceki 6 ay içinde, kaçırılırsa ek ücretle 6 aylık ek sürede yenilenir (SMK m.23). Tescilli tasarım 5 yıl korunur ve beşer yıllık yenilemelerle 25 yıla kadar uzatılabilir (m.69/1).
Patentte ise yıllık ücretler belirleyicidir. Ücretler başvuru tarihinden itibaren ikinci yılın sonunda ve sonra her yıl vadesinde ödenir; vadesinde ödenmeyen ücret ek ücretle 6 ay içinde ödenebilir, bu sürede de ödenmezse patent hakkı vade tarihi itibarıyla sona erer (m.101/2-4). Bildirimden itibaren 2 ay içinde telafi ücretiyle hak yeniden geçerlilik kazanabilir; ancak bu arada hak kazanan üçüncü kişilerin kazanılmış hakları etkilenmez (m.101/5). Satıcıdan ödeme dekontlarını isteyin ve ek süredeki dosyaları ayrıca işaretleyin.
Patent ve Tasarım Dosyalarında Nelere Bakılır?
Patent ve tasarım dosyalarında soru yalnız "kayıt var mı?" değil, "bu kayıt neyi koruyor?" sorusudur. Patentin sağladığı korumanın kapsamı istemlerle belirlenir; tarifname ve resimler istemlerin yorumunda kullanılır (SMK m.89/1). Satıcının sunumunda "ürünümüz patentli" denmesi yeterli değildir: istemlerin, satın alınan şirketin fiilen sattığı ürünü veya kullandığı yöntemi gerçekten kapsayıp kapsamadığını teknik bir uzmana okutun.
Dosyanın aşamasını da ayırt edin. Henüz sonuçlanmamış bir patent başvurusu, verilmiş bir patentle aynı değerde değildir; araştırma raporundaki bulgular ve inceleme sürecinde gelen bildirimler, istemlerin daralma ihtimalini gösterir. Rakiplerin patentleri açısından ise tersi risk vardır: hedef şirketin ürünü başkasının patentine tecavüz ediyor olabilir. Çekirdek ürünler için bu yönde bir ön araştırma, yüksek bedelli işlemlerde ayrıca değerlendirilmelidir.
Tasarımlarda, tescilli görselin piyasadaki ürünle aynı olup olmadığını karşılaştırın; ürün yıllar içinde değiştiyse tescil eski modeli koruyor olabilir. Yayım ertelemesi talep edilmiş tasarımların görselleri 30 aya kadar üçüncü kişilerin incelemesine kapalı tutulabileceği için (SMK m.66), bu dosyaların görsellerini satıcıdan doğrudan isteyin.
Yükler, Kullanım ve Uyuşmazlıklar
Sicil sureti, hakların üzerindeki lisans, rehin, haciz ve tedbir kayıtlarını gösterir; bunlar hakla birlikte alıcıya geçer. Kullanılmayan markalar iptal riskini, süren itiraz ve davalar ise kapsam kaybı riskini taşır. Tek marka düzeyinde bu kontroller, yukarıda andığımız sicil kontrol listesinde tek tek sayılıyor; şirket düzeyindeki fark, aynı kontrolün bütün portföy için ve hak türü bazında yapılmasıdır. Patent ve tasarımlarda da lisans, rehin ve haciz kayıtları aynı şekilde sicilden okunur, çünkü SMK m.148 bu hukuki işlemleri bütün sınai mülkiyet hakları için düzenler.
Pratik bir yöntem, portföyü "çekirdek" ve "çevre" haklar olarak ikiye ayırmaktır. Çekirdek haklar gelirin büyük kısmını taşıyan ana marka, temel patent ve ürün tasarımlarıdır; bunlarda her kayıt tek tek okunur. Çevre haklar için örnekleme ve satıcı beyanı yeterli olabilir.
Sicilde Görünmeyen Hak Zinciri
Fikri mülkiyet durum tespitinin en çok atlanan bölümü, hiçbir sicilde görünmeyen haklardır. Yazılım, logo, web sitesi içeriği ve ürün fotoğrafları telif hakkıyla korunur ve tescil edilmez. Bu varlıkların şirkete ait olup olmadığı, onları yaratan kişilerle yapılmış sözleşmelere bağlıdır.
Çalışanların işlerini görürken meydana getirdiği eserlerde haklar, aksi kararlaştırılmadıkça işverence kullanılır (FSEK m.18/2). Serbest geliştirici ve ajanslarda ise haklar ancak yazılı ve hakları ayrı ayrı gösteren bir sözleşmeyle geçer (FSEK m.52). Kaynak kodun bir kısmını dışarıdan yaptırmış bir şirket, bu sözleşmeleri gösteremiyorsa yazılımın tamamına sahip olmayabilir. Çalışan buluşları ve tasarımları için SMK'nın ayrı kuralları vardır; ayrıntılar çalışan ve serbest tasarımcı üretimlerinin sahipliği rehberinde.
Varlık devrinde bir incelik daha vardır: şirketin başkasından devraldığı bir mali hak veya kullanma izni, ancak eser sahibinin yazılı muvafakatiyle üçüncü kişiye devredilebilir (FSEK m.49/1). Satın alınan yazılım lisanslarının ve ajanstan alınmış hakların alıcıya geçip geçmeyeceği bu nedenle ayrıca kontrol edilmelidir. Yazılımda kullanılan açık kaynak bileşenlerin lisans koşulları da, ürünün kapalı kaynak olarak satılmasını etkileyebileceği için listelenmelidir.
Alan adları ve sosyal medya hesapları sıklıkla bir çalışanın ya da kurucunun kişisel hesabına kayıtlıdır. Kayıt sahibini, yönetici erişimini ve iki aşamalı doğrulama bilgilerini kontrol edin; alan adının başkasına geçmiş olması hâlinde başvurulabilecek yollar alan adı uyuşmazlıkları yazısında.
Lisans ve Ticari Sözleşmeler
Şirketin verdiği ve aldığı lisanslar, portföyün gerçek değerini belirler. Münhasır bir lisans, marka sahibinin kendi kullanımını bile sınırlayabilir; uzun süreli ve düşük bedelli bir lisans, markadan beklenen geliri azaltır. Her sözleşmede şu hükümleri okuyun: münhasırlık, bölge ve süre, fesih şartları, devir yasağı ve kontrol değişikliği (change of control) hükmü. Sonuncusu, şirketin ortaklık yapısı değiştiğinde karşı tarafa fesih veya onay hakkı verir; hisse devrinde bile önemli bir lisans bu hükümle kaybedilebilir. Distribütörlük, üretim ve franchise sözleşmelerinde de marka kullanımına ilişkin hükümler aynı gözle incelenmelidir.
Kırmızı Bayrak Tablosu
| Bulgu | Neden risk? | Önerilen çözüm |
|---|---|---|
| Ana marka kurucunun şahsı adına | Pay devri markayı getirmez | Kapanıştan önce şirkete noter onaylı devir ve sicil kaydı |
| Sicilde eski unvan | Tebligat ve yetki sorunları | Kapanış öncesi unvan kaydının güncellenmesi |
| Patent yıllık ücreti ek sürede | Hak sona erebilir | Ödemenin kapanış şartı yapılması |
| Yazılımda serbest geliştirici katkısı, sözleşme yok | Kaynak kodun bir kısmı şirkete ait olmayabilir | Yazılı devir alınması; alınamazsa bedelde indirim veya tazmin |
| Alan adı çalışanın kişisel hesabında | Erişim kaybı | Kapanışta şirket hesabına aktarım |
| Kontrol değişikliği hükümlü kritik lisans | Lisans veren fesih edebilir | Lisans verenden önceden yazılı onay |
| Süren hükümsüzlük veya iptal dosyası | Kapsam veya hak kaybı | Bedelin bir kısmının emanette tutulması |
| Hedef pazarda aynı marka başkası adına | Büyüme planı engellenir | Değerlemede dikkate alma, ayrı hukuki analiz |
Sözleşmede Hangi Güvenceler Olmalı?
Durum tespitinde bulunan her risk ya fiyata yansıtılır ya da sözleşmede bir mekanizmaya bağlanır. Pay veya varlık devri sözleşmesinde fikri mülkiyet için şu hükümler yer almalıdır:
- Beyan ve tekeffüller: Envanterin tam ve doğru olduğu, hakların şirkete ait ve yürürlükte olduğu, üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmediği, bildirilenler dışında lisans, yük ve uyuşmazlık bulunmadığı.
- Tazmin: Beyanların yanlış çıkması hâlinde alıcının zararının karşılanması; süre ve üst sınırın fikri mülkiyet için ayrıca belirlenmesi.
- Kapanış öncesi düzeltmeler: Kurucu adına kayıtlı hakların devri, unvan güncellemesi, ödenmemiş yenileme ve yıllık ücretler, alan adı aktarımı gibi işlemlerin kapanış şartı yapılması.
- Emanet: Süren dava veya iptal dosyası varsa bedelin bir kısmının sonuç alınana kadar bekletilmesi.
- Kapanış sonrası işbirliği: Sicil kayıtları için gereken imza ve belgelerin satıcı tarafından gecikmeksizin verilmesi.
Kapanıştan sonra devralınan hakların portföye nasıl entegre edileceği marka portföy yönetimi yazısında, bulguların fiyata nasıl yansıyacağı ise marka değerleme yazısında ele alınıyor. Satın alma sonrasında her yıl yapılacak kontrol için yıllık fikri mülkiyet kontrolü rehberini kullanabilirsiniz.
Kurgusal örnek: bir yatırım fonu, "Talvera Yazılım" (kurgusal) şirketinin paylarını satın almayı planlar. İnceleme, ana markanın kurucu adına tescilli olduğunu, mobil uygulamanın bir bölümünün sözleşmesiz bir serbest geliştiriciye yazdırıldığını ve alan adının eski bir çalışanın hesabında kaldığını ortaya çıkarır. Fon; markanın şirkete noter onaylı devrini, geliştiriciden yazılı devir alınmasını ve alan adının aktarımını kapanış şartı yapar, geliştiriciye ulaşılamama ihtimaline karşı da ayrı bir tazmin hükmü koydurur. Aynı bulgular kapanıştan sonra ortaya çıksaydı, her biri satıcıyla yeniden pazarlık gerektiren ve zaman kaybettiren birer sorun olacaktı.
Satın Alma Öncesi İnceleme İçin Destek
Fikri mülkiyet durum tespiti, satın alma masasında pazarlık gücü sağlar; kapanıştan sonra yapılırsa yalnız sorun listesine dönüşür. Webx, portföyün sicil taramasını yapabilir, eksik devirleri raporlayabilir ve kapanış şartı olarak belirlenen devir işlemlerini noter onayından TÜRKPATENT kaydına kadar yürütebilir; ayrıntılar marka devri hizmeti sayfasında. Marka devir kaydı 2026 tarifesinde 5.960 TL'dir (02.01.06).
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (m.22/3, 23, 69, 101, 148)
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (m.153: birleşmenin hukuki sonuçları)
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu (m.18, 49, 52)
- TÜRKPATENT — Marka İşlem Ücretleri (02.01.05 sicil sureti, 02.01.06 devir kaydı)
- WIPO — Global Brand Database (sahip adıyla uluslararası marka taraması)
- WIPO — PATENTSCOPE (uluslararası ve ulusal patent kayıtları)
