Patent başvurusundan önce buluşu açıklamak, buluşun yeniliğini kaybettirebilir ve patent hakkını tehlikeye atar. Türkiye'de 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) m.84, buluşu yapanın başvurudan önceki 12 ay içinde yaptığı açıklamaları hoş görür; ancak Avrupa patent sisteminde genel bir hoşgörü süresi yoktur, ABD ise 1 yıllık bir süre tanır. Kısacası fuarda sergilediğiniz ya da makalede anlattığınız bir buluş Türkiye'de kurtarılabilir, ama aynı açıklama Avrupa yolunu kapatabilir.
Aşağıda yenilik şartının neden bu kadar katı olduğunu, üç sistemin hoşgörü kurallarını, hangi paylaşımın açıklama sayıldığını, güvenli bir paylaşım protokolünü ve açıklama zaten yapıldıysa atılacak adımları ele alıyoruz.
Açıklama Neden Yeniliği Bozar?
Patent yalnız yeni buluşlara verilir ve yenilik dünya çapında değerlendirilir. SMK m.83/2'ye göre tekniğin bilinen durumu, başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ya da başka bir biçimde açıklanmış, toplumca erişilebilir her şeyi kapsar. Açıklamayı kimin yaptığı bu tanımda önem taşımaz: buluşu yapanın kendi sunumu da tekniğin bilinen durumuna girer.
Belirleyici ölçüt "toplumca erişilebilir" olmaktır. Dinleyici sayısı az olsa bile gizlilik yükümlülüğü bulunmayan kişilere yapılan açıklama bu nitelikte sayılabilir. Buna karşılık gizlilik yükümlülüğü altındaki paylaşım kural olarak kamuya açıklama değildir. Patentlenebilirlik şartlarının tamamını ve başvuru adımlarını patent başvurusu rehberimizde anlattık; burada yalnız açıklama meselesine odaklanıyoruz.
Türkiye: SMK m.84 ile 12 Aylık Hoşgörü
Hoşgörü süresi, başvurudan önce yapılan belirli açıklamaların yenilik değerlendirmesinde dikkate alınmadığı dönem demektir. SMK m.84/1'e göre başvuru tarihinden, rüçhan talep edilmişse rüçhan tarihinden önceki 12 ay içinde yapılan şu açıklamalar patent veya faydalı model verilmesini etkilemez:
- Buluşu yapanın kendisinin yaptığı açıklama (m.84/1-a).
- Patent başvurusu yapılan bir merciin, açıklamaması gereken bir başvuruyu ya da buluşu yapandan bilgi edinen üçüncü kişinin izinsiz başvurusunu açıklaması (m.84/1-b).
- Buluşu yapandan doğrudan veya dolaylı bilgi edinen üçüncü kişinin açıklaması (m.84/1-c).
Başvuru tarihinde patent isteme hakkına sahip olan herkes buluşu yapan sayılır (m.84/2); bu yüzden hakkı devralan işveren veya şirket de hükümden yararlanır. Hükmün sonuçları süreyle sınırlı değildir ve her zaman ileri sürülebilir (m.84/3), ama şartların gerçekleştiğini ispat yükü bunu ileri sürene aittir (m.84/4). Açıklamanın tarihini, içeriğini ve kime yapıldığını gösteren belgeleri saklamak bu yüzden hayati önemdedir.
Sergi rüçhanı
SMK ayrıca sergiler için ayrı bir araç öngörür. Türkiye'de açılan ulusal veya uluslararası sergilerde ya da Paris Sözleşmesi'ne taraf ülkelerdeki resmî veya resmî olarak tanınan uluslararası sergilerde ürünü teşhir eden kişi, teşhir tarihinden itibaren 12 ay içinde Türkiye'de başvuru için rüçhan hakkından yararlanır (m.93/6). Her ticari fuarın bu niteliği taşımadığını unutmayın.
Aynı hoşgörü faydalı model başvuruları için de geçerlidir; faydalı modelde buluş basamağı aranmasa da yenilik şartı patentle aynıdır. Bu nedenle "faydalı modele geçerim" düşüncesi, 12 ayı aşmış bir açıklamayı telafi etmez.
Avrupa: Genel Hoşgörü Yok, Yalnız İki İstisna
Türkiye'nin de taraf olduğu Avrupa Patent Sözleşmesi (EPC) m.54'e göre tekniğin bilinen durumu, Avrupa patent başvurusunun tarihinden önce yazılı veya sözlü tanıtım, kullanım ya da başka bir yolla kamuya sunulmuş her şeyi kapsar. EPC m.55 bu kurala yalnız iki dar istisna tanır: açıklama başvurudan en fazla altı ay önce yapılmışsa ve ya başvuru sahibine karşı açık bir kötüye kullanımdan ya da başvuru sahibinin buluşu 1928 tarihli Paris Uluslararası Sergiler Sözleşmesi kapsamındaki resmî veya resmî olarak tanınan uluslararası bir sergide teşhir etmesinden kaynaklanıyorsa. Sergi istisnası, başvuru sırasında beyan ve süresinde sunulacak bir belge ister.
Avrupa Patent Ofisi'nin (EPO) inceleme kılavuzu iki önemli ayrıntı ekler: altı aylık süre rüçhan tarihinden değil, Avrupa başvurusunun fiilî başvuru tarihinden geriye sayılır; açık kötüye kullanım için açıklayanın zarar verme kastı ya da zarar doğacağını bilmesi veya bilmesi gerekmesi aranır. Buluşu yapanın kendi konferans sunumu, makalesi veya fuar standı bu istisnalara girmez.
Rüçhan hakkı da bu tabloyu değiştirmez. Türkiye başvurusunun rüçhanına dayanarak 12 ay içinde Avrupa'ya ya da PCT yoluyla başvurursanız, rüçhan tarihinden sonraki açıklamalar yeniliği bozmaz. Ancak açıklama Türkiye başvurusundan önce yapılmışsa rüçhan bunu örtmez: açıklama Avrupa bakımından tekniğin bilinen durumunda kalır ve altı aylık istisna fiilî Avrupa başvuru tarihinden sayıldığı için çoğu zaman çoktan dolmuş olur.
Sonuç şudur: Türkiye'de SMK m.84 sayesinde kurtarılan bir başvuru, aynı buluş için Türkiye'yi de kapsayabilecek bir Avrupa patentini kurtarmaz.
ABD: 1 Yıllık Hoşgörü
ABD'de 35 U.S.C. 102(b)(1), etkin başvuru tarihinden önceki 1 yıl veya daha kısa süre içinde yapılan ve buluşu yapan, ortak buluşçu ya da onlardan doğrudan veya dolaylı bilgi edinen kişi tarafından yapılan açıklamayı tekniğin bilinen durumu saymaz. Buluşçunun kendi kamuya açıklamasından sonra üçüncü kişinin aynı konuyu açıklaması da belirli şartlarla bu korumadan yararlanır. Diğer ülkelerde kural, o ülkenin kendi hukukuna bağlıdır; hedef pazarlarınızın her biri ayrıca kontrol edilmelidir.
| Ölçüt | Türkiye (SMK m.84) | Avrupa (EPC m.55) | ABD (102(b)(1)) |
|---|---|---|---|
| Buluşçunun kendi açıklaması | Hoş görülür | Hoş görülmez | Hoş görülür |
| Süre | 12 ay | 6 ay | 1 yıl |
| Süre neye göre sayılır | Başvuru veya rüçhan tarihi | Fiilî Avrupa başvuru tarihi | Etkin başvuru tarihi |
| Kapsanan diğer hâller | Bilgi edinen üçüncü kişi, merci hatası | Açık kötüye kullanım, resmî uluslararası sergi | Buluşçudan bilgi edinen kişi |
Hangi Paylaşım Açıklama Sayılır?
Kural basittir: gizlilik yükümlülüğü olmayan birinin buluşun nasıl çalıştığını öğrenebildiği her ortam risklidir. Sık karşılaşılan durumlar:
| Paylaşım türü | Kamuya açıklama olabilir mi? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Fuar standı, ürün teşhiri | Evet | Ziyaretçi ürünü inceleyebiliyorsa teknik çözüm de açıklanmış olabilir |
| Konferans sunumu, poster, bildiri özeti | Evet | Özet kitapçığı çoğu zaman sunumdan önce yayımlanır |
| Makale, tez, açık arşiv | Evet | Yayın veya erişime açılma tarihi belirleyicidir |
| Yatırımcı sunumu | Gizlilik yoksa evet | Demo günü ve kayıtlı yayınlar kamuya açıktır |
| Kitle fonlaması kampanyası | Evet | Kampanya sayfası ve tanıtım videosu herkese açıktır |
| Müşteri denemesi, pilot satış | Gizlilik yoksa evet | Kullanım yoluyla açıklama da tekniğin bilinen durumuna girer |
| Sosyal medya paylaşımı | Evet | Silinen gönderinin kopyası kalmış olabilir |
Tedarikçi ve fason üreticiyle paylaşım ayrı bir risk taşır: teklif almak için gönderilen teknik çizim, gizlilik yükümlülüğü yoksa üreticinin başka müşterilerine de ulaşabilir. Kalıp ve numune işlerinde gizlilik hükmünü sipariş belgesine değil, iş başlamadan önce imzalanan sözleşmeye koyun. Açıklamanın kamuya ulaşıp ulaşmadığı çoğu zaman sonradan tartışılır; bu tartışmayı kazanmanın yolu, paylaşımın gizlilik altında yapıldığını belgeyle gösterebilmektir.
Gizlilik Altında Paylaşım
Başvurudan önce bir üretici, ortak ya da yatırımcıyla konuşmanız gerekiyorsa bilgiyi yazılı gizlilik yükümlülüğü altında paylaşın. Gizlilik sözleşmesinin maddelerini NDA'yı anlattığımız yazıda ele aldık; buluşla ilgili pratik noktalar şunlardır: sözleşmeyi bilgi paylaşılmadan önce imzalatın, verdiğiniz belgeleri "gizli" ibaresiyle işaretleyin, kime neyi hangi tarihte verdiğinizi kayıt altına alın.
Yatırımcılar ilk görüşmelerde NDA imzalamayı çoğu zaman reddeder. Bu durumda buluşun ne işe yaradığını, pazarını ve sonuçlarını anlatın; nasıl çalıştığını, yani tarifnameye girecek teknik çözümü başvuruya kadar saklayın. Sunum dosyasını e-postayla bırakmak yerine toplantıda gösterip geri almak, ilettiğiniz belgeleri de sınırlı tutar; gönderdiğiniz her dosya, sizin kontrolünüz dışında başkalarına ulaşabilecek bir kopyadır. Fikrin hangi aşamada hangi araçla korunacağının genel haritası için fikir koruma rehberimize bakabilirsiniz.
"Önce Başvur, Sonra Anlat" Protokolü
Açıklama takvimi belli olan ekipler için şu sıra güvenlidir:
- Takvimi çıkarın: Fuar, konferans özeti, makale gönderimi, tez teslimi, yatırımcı demo günü ve kampanya lansmanı tarihlerini tek listede toplayın.
- Başvuruyu ilk tarihten önce yapın: Tarifname buluşu uzmanın uygulayabileceği açıklıkta olmalıdır; başvuru sonradan ilk hâlinin kapsamını aşacak biçimde değiştirilemez (m.103/1).
- İçeriği tarifnameyle karşılaştırın: Sunum veya makalede başvuruda bulunmayan bir özellik varsa ya çıkarın ya da önce ek başvuru yapın.
- Yurt dışı takvimini kurun: Türkiye başvurusu, Paris Sözleşmesi'ne taraf ülkelerde 12 ay rüçhan sağlar (m.93/1). Rüçhan tarihi yenilik bakımından başvuru tarihi etkisine sahip olduğundan (m.93/7), rüçhanlı yurt dışı başvurular sizin sonraki tanıtımınızdan etkilenmez.
- Yayın onayı koyun: Şirket veya üniversite içinde teknik yayınların patent sorumlusunun onayından geçmesini kural hâline getirin.
Akademisyenler ve Kamu Destekli Projeler İçin Ek Kurallar
Akademik çevrede yayın baskısı, patent takvimiyle en sık çatışan unsurdur. SMK m.121/2'ye göre yükseköğretim kurumlarında yapılan bilimsel çalışmalar sonucunda bir buluş gerçekleştiğinde buluşu yapan, bunu yazılı olarak ve geciktirmeksizin kuruma bildirmekle yükümlüdür. Bu bildirim, makaleyi dergiye göndermeden önce yapılmalıdır; üniversitenin teknoloji transfer birimi başvuru kararını ancak bildirimden sonra verebilir.
Kamu kurumlarınca desteklenen projelerde kural daha da nettir. SMK m.122/1'e göre projede ortaya çıkan buluş destek sağlayan kuruma bildirilir ve proje desteğinden yararlanan kişi, hak sahipliğine ilişkin süreç tamamlanana kadar buluşa patent veya faydalı model verilmesini etkileyecek açıklamalarda bulunamaz. Proje raporu, ara sunum ve kapanış toplantısı takvimini bu yükümlülüğe göre kurun.
Açıklama Zaten Yapıldıysa Ne Yapmalı?
Panik yerine hızlı bir envanter gerekir:
- Tespit edin: Neyin, hangi tarihte, hangi ortamda ve kime açıklandığını belgeleyin; sunum dosyası, kayıt, katılımcı listesi gibi delilleri saklayın.
- Süreyi hesaplayın: Türkiye için 12 ayın dolmasına ne kadar kaldığını çıkarın ve başvuruyu mümkün olan en kısa sürede yapın.
- Açıklanmayanı ayırın: Sunumda yer almayan iyileştirmeler hâlâ yeni olabilir; ancak açıklanan içerik karşısında buluş basamağı ayrıca değerlendirilir.
- Ülkeleri yeniden seçin: Avrupa'da istisnalardan birine girilmiyorsa o yol büyük ölçüde kapanmıştır; ABD ve diğer hedefler için süreleri ayrı ayrı kontrol edin.
- İzinsiz açıklamayı ayrı ele alın: Buluşunuzu sizden öğrenen biri izinsiz açıkladıysa hem SMK m.84/1-c hem gizlilik sözleşmesinden doğan haklarınızı değerlendirin.
Kurgusal Örnek: Lunaria Medikal
Kurgusal örnek: Lunaria Medikal, yeni bir infüzyon bağlantı parçasının prototipini İstanbul'daki bir sektör fuarında sergiliyor ve beş ay sonra patent başvurusu yapmaya karar veriyor. Türkiye'de buluşu yapanın kendi açıklaması olduğu için SMK m.84 kapsamında başvuru hâlâ mümkündür; şirketin fuar fotoğraflarını ve katalogunu delil olarak saklaması gerekir. Avrupa'da ise fuar resmî olarak tanınan bir uluslararası sergi değilse istisna uygulanmaz; prototip tekniğin bilinen durumuna girmiştir. ABD'de 1 yıllık süre içinde başvuru yapılabilir. Şirket, fuarda gösterilmeyen sızdırmazlık iyileştirmesini de aynı başvuruya ekleyerek bu kısım için daha güçlü bir konum elde eder.
Sık Yapılan Hatalar
- Hoşgörüyü plan sanmak: 12 aylık süre bir kurtarma aracıdır; Avrupa'yı hedefleyen biri için strateji olamaz.
- Özet kitapçığını unutmak: Konferans günü değil, özetin yayımlandığı tarih belirleyici olabilir.
- Delil saklamamak: İspat yükü sizdedir; tarihsiz bir sunum dosyası işe yaramaz.
- Başvuruda olmayanı anlatmak: Başvurudan sonra eklenen yeni özellik, başvurunun sağladığı güvenceden yararlanmaz.
- Ekibi bilgilendirmemek: Stajyerin, danışmanın ya da pazarlama ekibinin iyi niyetli bir paylaşımı da açıklamadır; başvuru yapılana kadar kimin neyi paylaşabileceğini yazılı olarak duyurun.
- Hibe ve yarışma özetlerini gözden kaçırmak: Başvuru formundaki proje özeti ilan edilebilir; teknik çözümü özete yazmayın.
Buluş yerine ürünün görünümünü paylaşacaksanız kurallar farklıdır; bunu tasarım tescilinden önce ürünü paylaşma yazısında anlattık. Başvurudan önce buluşun gerçekten yeni olup olmadığını ölçmek için de patent araştırma türlerini karşılaştırdığımız rehbere göz atabilirsiniz.
Açıklama takviminiz belliyse ya da açıklama zaten yapıldıysa, Webx olarak patent tescil sürecinde önce süreleri ve hedef ülkeleri, sonra başvurunun kapsamını birlikte netleştiriyoruz.
Kaynaklar
- Mevzuat Bilgi Sistemi — 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (m.83, 84, 93, 103)
- EPO — European Patent Convention, Article 54: Novelty
- EPO — European Patent Convention, Article 55: Non-prejudicial disclosures
- EPO — Guidelines for Examination, Part G, Chapter V: Non-prejudicial disclosures (süre hesabı ve açık kötüye kullanım)
- USPTO — MPEP 2152: Detailed Discussion of AIA 35 U.S.C. 102(a) and (b)
